การตรวจความสมบูรณ์ของเม็ดเลือด Complete Blood Count (CBC)
คือการตรวจเลือดเพื่อประเมินเม็ดเลือดแดง เม็ดเลือดขาว และเกล็ดเลือด ใช้คัดกรองภาวะโลหิตจาง การติดเชื้อ การอักเสบ ภาวะเลือดข้น เกล็ดเลือดต่ำหรือสูง และช่วยติดตามโรคหรือผลข้างเคียงจากยาบางชนิด การแปลผลควรดูร่วมกันหลายค่า ไม่ควรสรุปจากค่าใดค่าหนึ่งเพียงอย่างเดียว
- Hemoglobin (Hb) คือโปรตีนในเม็ดเลือดแดง ทำหน้าที่นำออกซิเจนจากปอดไปเลี้ยงส่วนต่าง ๆ ของร่างกาย ใช้ประเมินภาวะโลหิตจางหรือภาวะเลือดข้น
Hb ต่ำกว่าปกติ หมายถึงมีภาวะซีดหรือโลหิตจางได้ สาเหตุมีหลายสาเหตุ ที่พบบ่อย เช่น
- กลุ่มขาดสารอาหาร เช่น ขาดธาตุเหล็ก วิตามินบี12 หรือโฟเลต
- กลุ่มเสียเลือด เช่น ประจำเดือนมาก เลือดออกในทางเดินอาหาร ริดสีดวง แผลในกระเพาะอาหาร
- กลุ่มโรคเม็ดเลือด เช่น ธาลัสซีเมีย เม็ดเลือดแดงแตก
- กลุ่มโรคเรื้อรัง เช่น โรคไตเรื้อรัง โรคอักเสบเรื้อรัง หรือโรคมะเร็งบางชนิด
อาการส่วนใหญ่ เช่น เหนื่อยง่าย อ่อนเพลีย หน้ามืด เวียนศีรษะ ใจสั่น ตัวซีด มือเท้าเย็น หรือหายใจเหนื่อยเวลาออกแรงโดยทั่วไป Hb ต่ำกว่า 13 g/dL ในผู้ชาย หรือ ต่ำกว่า 12 g/dL ในผู้หญิงที่ไม่ตั้งครรภ์ เข้าได้กับเกณฑ์โลหิตจาง แต่ต้องประเมินร่วมกับอายุ ภาวะตั้งครรภ์ และค่าอ้างอิงของห้องแล็บ
Hb สูงกว่าปกติ อาจเกิดจากภาวะขาดน้ำ สูบบุหรี่ อยู่ที่สูง โรคปอดหรือโรคหัวใจที่ทำให้ร่างกายขาดออกซิเจนเรื้อรัง หรือโรคไขกระดูกสร้างเม็ดเลือดแดงมากผิดปกติ เช่น polycythemia vera
อาการส่วนใหญ่ เช่น ปวดศีรษะ มึนงง ตาพร่ามัว หน้าแดง คันหลังอาบน้ำอุ่น หรือมีอาการจากลิ่มเลือดอุดตัน เช่น เจ็บหน้าอก แขนขาอ่อนแรงเฉียบพลัน หรือหายใจเหนื่อยเฉียบพลัน
ควรพบแพทย์ หาก Hb ต่ำหรือสูงชัดเจน, มีอาการผิดปกติ, Hb ลดลงเร็ว, สงสัยเสียเลือด, หรือ Hb สูงร่วมกับ Hct สูงต่อเนื่อง ส่วนค่าที่ผิดปกติเล็กน้อยและไม่มีอาการอาจตรวจซ้ำและติดตามแนวโน้มได้ตามดุลยพินิจแพทย์
- Hematocrit (Hct) คือสัดส่วนปริมาตรเม็ดเลือดแดงต่อปริมาตรเลือดทั้งหมด ใช้ดูความเข้มข้นของเลือดร่วมกับ Hb
Hct ต่ำกว่าปกติ มักสัมพันธ์กับภาวะโลหิตจาง สาเหตุมีหลายสาเหตุ ที่พบบ่อย เช่น ขาดธาตุเหล็ก เสียเลือด ธาลัสซีเมีย โรคไตเรื้อรัง โรคเรื้อรัง หรือภาวะน้ำเกิน
อาการส่วนใหญ่คล้ายภาวะซีด เช่น อ่อนเพลีย เหนื่อยง่าย หน้ามืด ใจสั่น ตัวซีด
Hct สูงกว่าปกติ อาจเกิดจากขาดน้ำ เหงื่อออกมาก อาเจียน ท้องเสีย สูบบุหรี่ โรคปอดเรื้อรัง ภาวะหยุดหายใจขณะหลับ หรือโรคที่สร้างเม็ดเลือดแดงมากผิดปกติ
อาการส่วนใหญ่ เช่น ปวดศีรษะ หน้าแดง มึนงง ตาพร่ามัว คันตามตัว หรือมีความเสี่ยงต่อเลือดข้นและลิ่มเลือดHct ที่สูงมากหรือสูงต่อเนื่อง โดยเฉพาะประมาณมากกว่า 49% ในผู้ชาย หรือมากกว่า 48% ในผู้หญิง ควรประเมินหาสาเหตุเพิ่มเติม โดยเฉพาะเมื่อ Hb สูงร่วมด้วยหรือมีอาการผิดปกติ
- MCV (Mean Corpuscular Volume) คือขนาดเฉลี่ยของเม็ดเลือดแดง ใช้ช่วยจำแนกชนิดของโลหิตจางว่าเม็ดเลือดแดงมีขนาดเล็ก ปกติ หรือใหญ่ โดยค่าผู้ใหญ่โดยทั่วไปมักอยู่ประมาณ 80–100 fL แต่ควรยึดค่าอ้างอิงของห้องแล็บ
MCV ต่ำกว่าปกติ คือเม็ดเลือดแดงขนาดเล็ก สาเหตุมีหลายสาเหตุ ที่พบบ่อย เช่น
- ขาดธาตุเหล็ก
- พาหะหรือโรคธาลัสซีเมีย
- โรคเรื้อรังบางชนิด
- ได้รับสารตะกั่ว หรือความผิดปกติของการสร้างฮีโมโกลบินบางชนิด
อาการส่วนใหญ่ขึ้นกับความรุนแรงของภาวะซีด เช่น เหนื่อยง่าย เวียนศีรษะ ตัวซีด หรือไม่มีอาการหากเป็นพาหะธาลัสซีเมีย
MCV สูงกว่าปกติ คือเม็ดเลือดแดงขนาดใหญ่ สาเหตุมีหลายสาเหตุ ที่พบบ่อย เช่น ขาดวิตามินบี12 ขาดโฟเลต ดื่มแอลกอฮอล์เรื้อรัง โรคตับ ภาวะไทรอยด์ต่ำ หรือผลจากยาบางชนิด
อาการส่วนใหญ่ เช่น อ่อนเพลีย ซีด ชาปลายมือปลายเท้า ลิ้นอักเสบ ความจำลดลง หรือเดินเซในกรณีขาดวิตามินบี12 มาก
ควรพบแพทย์ หาก MCV ผิดปกติร่วมกับ Hb ต่ำ, มีประวัติซีดเรื้อรัง, มีอาการทางระบบประสาท, มีประวัติครอบครัวเป็นธาลัสซีเมีย หรือค่าเปลี่ยนแปลงมากจากเดิม
- MCH (Mean Corpuscular Hemoglobin) คือปริมาณฮีโมโกลบินเฉลี่ยในเม็ดเลือดแดงแต่ละเซลล์ มักเปลี่ยนไปในทิศทางเดียวกับ MCV ใช้ช่วยประเมินลักษณะของเม็ดเลือดแดงในภาวะโลหิตจาง
MCH ต่ำกว่าปกติ หมายถึงเม็ดเลือดแดงมีฮีโมโกลบินน้อยกว่าปกติ สาเหตุมีหลายสาเหตุที่พบบ่อย เช่น ขาดธาตุเหล็ก หรือธาลัสซีเมีย
อาการส่วนใหญ่ เช่น เหนื่อยง่าย ซีด เวียนศีรษะ ใจสั่น หรืออาจไม่มีอาการหากผิดปกติเพียงเล็กน้อย
MCH สูงกว่าปกติ มักสัมพันธ์กับเม็ดเลือดแดงขนาดใหญ่ เช่น ขาดวิตามินบี12 ขาดโฟเลต โรคตับ การดื่มแอลกอฮอล์เรื้อรัง หรือภาวะเม็ดเลือดแดงอายุน้อยเพิ่มขึ้นหลังเสียเลือดหรือเม็ดเลือดแดงแตก
ควรพบแพทย์ หาก MCH ผิดปกติร่วมกับ Hb ต่ำ, MCV ผิดปกติ, มีอาการซีด หรือสงสัยขาดสารอาหาร/ธาลัสซีเมีย
- MCHC (Mean Corpuscular Hemoglobin Concentration) คือความเข้มข้นเฉลี่ยของฮีโมโกลบินในเม็ดเลือดแดง ใช้ช่วยประเมินว่าเม็ดเลือดแดงซีดหรือเข้มผิดปกติ
MCHC ต่ำกว่าปกติ มักพบในเม็ดเลือดแดงซีดจากขาดธาตุเหล็ก หรือธาลัสซีเมีย สาเหตุมีหลายสาเหตุ ที่พบบ่อย เช่น เสียเลือดเรื้อรัง รับประทานธาตุเหล็กไม่เพียงพอ ดูดซึมธาตุเหล็กผิดปกติ หรือโรคเลือดทางพันธุกรรม
อาการส่วนใหญ่ เช่น เหนื่อยง่าย ตัวซีด เวียนศีรษะ ใจสั่น หรือไม่มีอาการหากเป็นเล็กน้อย
MCHC สูงกว่าปกติ พบได้น้อยกว่า อาจเกิดจากเม็ดเลือดแดงแตก ภาวะ spherocytosis หรือบางครั้งเกิดจากปัจจัยรบกวนการตรวจ เช่น ตัวอย่างเลือดมีปัญหา ไขมันในเลือดสูง หรือเม็ดเลือดแดงจับกลุ่มจากความเย็น
ควรพบแพทย์ หาก MCHC สูงชัดเจนหรือผิดปกติร่วมกับตัวเหลือง ตาเหลือง ปัสสาวะสีเข้ม ซีดเร็ว หรือ Hb ลดลงเร็ว
- White Blood Cell Count (WBC) คือจำนวนเม็ดเลือดขาวทั้งหมด ทำหน้าที่เกี่ยวกับภูมิคุ้มกัน การติดเชื้อ และการอักเสบ
WBC ต่ำกว่าปกติ สาเหตุมีหลายสาเหตุ ที่พบบ่อย เช่น การติดเชื้อไวรัสบางชนิด ผลข้างเคียงจากยา ภาวะไขกระดูกทำงานลดลง โรคแพ้ภูมิตัวเอง ขาดวิตามินบางชนิด หรือหลังได้รับเคมีบำบัด
อาการส่วนใหญ่ เช่น ติดเชื้อง่าย มีไข้บ่อย เจ็บคอ แผลหายช้า แผลในปาก หรืออาจไม่มีอาการ
WBC สูงกว่าปกติ สาเหตุมีหลายสาเหตุ ที่พบบ่อย เช่น การติดเชื้อแบคทีเรีย การอักเสบเฉียบพลัน ความเครียดทางร่างกาย การใช้ยาสเตียรอยด์ สูบบุหรี่ หรือโรคเลือดบางชนิด เช่น มะเร็งเม็ดเลือดขาว
อาการส่วนใหญ่ เช่น ไข้ หนาวสั่น เจ็บคอ ไอ ปัสสาวะแสบขัด ปวดท้อง ต่อมน้ำเหลืองโต หรืออาการเฉพาะตามตำแหน่งติดเชื้อ
ควรพบแพทย์ หาก WBC สูงหรือต่ำชัดเจน, มีไข้, ติดเชื้อซ้ำ, น้ำหนักลด, เหงื่อออกกลางคืน, ต่อมน้ำเหลืองโต, หรือพบเม็ดเลือดขาวตัวอ่อน/เซลล์ผิดปกติในรายงาน
- ชนิดของเม็ดเลือดขาว : Neutrophil, Lymphocyte, Monocyte, Eosinophil, Basophil การแยกชนิดเม็ดเลือดขาวช่วยบอกแนวโน้มสาเหตุของ WBC ผิดปกติ แต่ต้องแปลผลร่วมกับจำนวนจริงแบบ absolute count ไม่ใช่ดูเฉพาะเปอร์เซ็นต์
Neutrophil สูง พบบ่อยในติดเชื้อแบคทีเรีย การอักเสบเฉียบพลัน หลังผ่าตัด เครียดรุนแรง สูบบุหรี่ หรือใช้สเตียรอยด์
Neutrophil ต่ำ อาจเกิดจากไวรัส ยาบางชนิด เคมีบำบัด โรคไขกระดูก หรือโรคภูมิคุ้มกัน
อาการส่วนใหญ่เมื่อ Neutrophil ต่ำมาก เช่น ไข้ เจ็บคอ แผลในปาก หรือติดเชื้อรุนแรงง่าย
Lymphocyte สูง พบบ่อยในติดเชื้อไวรัสบางชนิด ไอกรน วัณโรคบางราย หรือโรคเม็ดเลือดขาวชนิด lymphoid
Lymphocyte ต่ำ อาจพบจากความเครียดรุนแรง สเตียรอยด์ ภูมิคุ้มกันบกพร่อง หรือโรคเรื้อรังบางชนิด
Monocyte สูง อาจพบในระยะฟื้นตัวหลังติดเชื้อ การอักเสบเรื้อรัง วัณโรค โรคแพ้ภูมิตัวเอง หรือโรคเลือดบางชนิด
Eosinophil สูง สาเหตุมีหลายสาเหตุ ที่พบบ่อย เช่น ภูมิแพ้ หอบหืด ผื่นแพ้ยา พยาธิบางชนิด หรือโรคอักเสบบางกลุ่ม
อาการส่วนใหญ่ เช่น คัน ผื่น ลมพิษ ไอ หายใจมีเสียงวี้ด ปวดท้อง หรือถ่ายผิดปกติในบางราย
Basophil สูง พบไม่บ่อย อาจสัมพันธ์กับภูมิแพ้ การอักเสบเรื้อรัง หรือโรคไขกระดูกบางชนิด หากสูงชัดเจนควรประเมินเพิ่มเติม
ควรพบแพทย์ หากเม็ดเลือดขาวชนิดใดผิดปกติชัดเจนหรือต่อเนื่อง โดยเฉพาะมีไข้เรื้อรัง น้ำหนักลด ต่อมน้ำเหลืองโต ตับม้ามโต เหนื่อยมาก หรือรายงานพบเซลล์ผิดปกติ
- Platelet Count (Platelet / Plt) คือเกล็ดเลือด ทำหน้าที่ช่วยหยุดเลือดและซ่อมแซมรอยฉีกขาดของหลอดเลือด ใช้ประเมินความเสี่ยงเลือดออกหรือภาวะเกล็ดเลือดสูงผิดปกติ
Platelet ต่ำกว่าปกติ สาเหตุมีหลายสาเหตุ ที่พบบ่อย เช่น ติดเชื้อไวรัส ไข้เลือดออก ยาบางชนิด โรคภูมิคุ้มกันทำลายเกล็ดเลือด โรคตับ ม้ามโต ไขกระดูกสร้างเลือดลดลง หรือภาวะเกล็ดเลือดถูกใช้มากผิดปกติ
อาการส่วนใหญ่ เช่น จุดเลือดออกเล็ก ๆ ตามผิวหนัง จ้ำเลือดง่าย เลือดกำเดาไหล เลือดออกตามไรฟัน ประจำเดือนมาก หรือเลือดหยุดยาก โดยทั่วไป Platelet ต่ำกว่า 150,000/µL ถือว่าต่ำกว่าปกติ แต่ความเสี่ยงเลือดออกจะมากขึ้นเมื่อค่าต่ำมาก โดยเฉพาะต่ำกว่า 50,000/µL และหากต่ำกว่า 20,000/µL มักต้องได้รับการประเมินโดยแพทย์อย่างเร่งด่วน แม้ยังไม่มีเลือดออก
Platelet สูงกว่าปกติ สาเหตุมีหลายสาเหตุ ที่พบบ่อย เช่น การอักเสบหรือติดเชื้อ ภาวะขาดธาตุเหล็ก หลังเสียเลือด หลังผ่าตัด หลังตัดม้าม หรือโรคไขกระดูกสร้างเกล็ดเลือดมากผิดปกติ
อาการส่วนใหญ่มักไม่มีอาการ แต่อาจมีปวดศีรษะ เวียนศีรษะ ปลายมือปลายเท้าชา เจ็บแน่นหน้าอก หรืออาการจากลิ่มเลือดอุดตัน
ควรพบแพทย์ หาก Platelet ต่ำกว่า 100,000/µL, ต่ำร่วมกับมีเลือดออก, ต่ำลงเร็ว, สูงเกิน 450,000/µL ต่อเนื่อง, หรือสูงมากเกิน 1,000,000/µL เพราะอาจต้องหาสาเหตุและประเมินความเสี่ยงเลือดออกหรือลิ่มเลือด
