การทำงานของตับ (SGOT(AST), SGPT(ALT) และ ALP)
เป็นการตรวจเลือดเพื่อประเมินความผิดปกติของตับ ทางเดินน้ำดี และบางครั้งอาจเกี่ยวข้องกับอวัยวะอื่น เช่น กล้ามเนื้อ หัวใจ หรือกระดูก การแปลผลควรดูร่วมกับอาการ ประวัติยา แอลกอฮอล์ โรคประจำตัว ผลตรวจไวรัสตับอักเสบ Bilirubin, Albumin, PT/INR, GGT และผลอัลตราซาวนด์ตามความเหมาะสม โดยทั่วไป AST และ ALT สะท้อนการบาดเจ็บหรือการอักเสบของเซลล์ตับ ส่วน ALP สะท้อนความผิดปกติของท่อน้ำดีหรือตับบางชนิด และอาจสูงจากโรคกระดูกได้ด้วย จึงไม่ควรสรุปโรคจากค่าใดค่าเดียว
1. Aspartate Aminotransferase (SGOT หรือ AST)
SGOT หรือ AST เป็นเอนไซม์ที่พบได้ในตับ กล้ามเนื้อ หัวใจ ไต สมอง และเม็ดเลือดแดง เมื่อเซลล์เหล่านี้บาดเจ็บ ค่า AST อาจสูงขึ้นได้ ดังนั้น AST สูงไม่ได้จำเพาะต่อตับเท่า ALT
AST สูงกว่าปกติ หมายถึงมีการบาดเจ็บของเซลล์บางชนิด โดยอาจมาจากตับหรืออวัยวะอื่น ต้องแปลผลร่วมกับ ALT, ALP, Bilirubin, GGT และอาการ
สาเหตุมีหลายสาเหตุ ที่พบบ่อย เช่น
- กลุ่มตับอักเสบและไขมันพอกตับ เช่น ไขมันพอกตับจากน้ำหนักเกิน เบาหวาน ไขมันในเลือดสูง ไวรัสตับอักเสบบีหรือซี
- กลุ่มแอลกอฮอล์ เช่น ดื่มแอลกอฮอล์มากหรือเรื้อรัง โดยบางราย AST อาจสูงกว่า ALT
- กลุ่มยา สมุนไพร และสารพิษ เช่น ยาพาราเซตามอลเกินขนาด ยาวัณโรค ยากันชัก ยาลดไขมันบางราย ยาชุด สมุนไพร หรืออาหารเสริมบางชนิด
- กลุ่มกล้ามเนื้อ เช่น ออกกำลังกายหนัก กล้ามเนื้ออักเสบ กล้ามเนื้อสลาย หรือบาดเจ็บกล้ามเนื้อ
- กลุ่มตับขาดเลือดหรือเจ็บป่วยรุนแรง เช่น ความดันตก ติดเชื้อรุนแรง หัวใจล้มเหลว หรือภาวะช็อก
อาการส่วนใหญ่ เช่น อ่อนเพลีย เบื่ออาหาร คลื่นไส้ อาเจียน แน่นชายโครงขวา ตัวเหลือง ตาเหลือง ปัสสาวะสีเข้ม อุจจาระสีซีด คันตามตัว หรืออาจไม่มีอาการและพบจากการตรวจเลือดประจำปี
ระดับที่ควรเฝ้าระวัง: AST สูงเล็กน้อย เช่น น้อยกว่า 2 เท่าของค่าปกติสูงสุด และไม่มีอาการ อาจตรวจซ้ำ ทบทวนยา แอลกอฮอล์ อาหารเสริม การออกกำลังกายหนัก และประเมินปัจจัยเสี่ยงไขมันพอกตับ
ควรพบแพทย์: หาก AST สูงต่อเนื่อง สูงร่วมกับ ALT/ALP/Bilirubin ผิดปกติ มีอาการผิดปกติ หรือมีความเสี่ยงไวรัสตับอักเสบ ดื่มแอลกอฮอล์มาก ใช้ยาหรือสมุนไพรที่อาจมีผลต่อตับ
ควรรีบพบแพทย์: หาก AST สูงมากหลายเท่าของค่าปกติ ร่วมกับตัวเหลืองตาเหลือง ซึม สับสน เลือดออกง่าย อาเจียนมาก ปวดท้องรุนแรง หรือสงสัยตับอักเสบรุนแรง
AST ต่ำกว่าปกติ มักไม่มีความหมายทางคลินิกสำคัญ และโดยทั่วไปไม่ถือเป็นปัญหาในการตรวจสุขภาพ หากค่าอื่นปกติและไม่มีอาการ
2. Alanine Aminotransferase (SGPT หรือ ALT)
เป็นเอนไซม์ที่พบมากในตับ และมีความจำเพาะต่อตับมากกว่า AST เมื่อเซลล์ตับอักเสบหรือบาดเจ็บ ค่า ALT มักสูงขึ้น จึงเป็นค่าที่ใช้สำคัญในการคัดกรองภาวะตับอักเสบและไขมันพอกตับ
ALT สูงกว่าปกติ หมายถึงมีแนวโน้มของการอักเสบหรือบาดเจ็บของเซลล์ตับ แต่ยังไม่สามารถบอกสาเหตุได้จากค่าเดียว
สาเหตุมีหลายสาเหตุ ที่พบบ่อย เช่น
- กลุ่มไขมันพอกตับและเมตาบอลิก เช่น น้ำหนักเกิน อ้วนลงพุง เบาหวาน ไขมันในเลือดสูง ความดันโลหิตสูง หรือภาวะดื้อต่ออินซูลิน
- กลุ่มไวรัสตับอักเสบ เช่น ไวรัสตับอักเสบบี ไวรัสตับอักเสบซี หรือไวรัสอื่นบางชนิด
- กลุ่มแอลกอฮอล์ เช่น ดื่มสุรามากหรือดื่มต่อเนื่อง
- กลุ่มยาและสารพิษต่อตับ เช่น พาราเซตามอลเกินขนาด ยาวัณโรค ยากันชัก ยาปฏิชีวนะบางชนิด ยาลดไขมันบางราย สมุนไพร อาหารเสริม หรือยาชุด
- กลุ่มโรคตับอื่น ๆ เช่น โรคตับจากภูมิคุ้มกันผิดปกติ โรคสะสมธาตุเหล็ก โรค Wilson disease หรือโรคท่อน้ำดีบางชนิด ซึ่งพบได้น้อยกว่า
อาการส่วนใหญ่ เช่น อ่อนเพลีย เบื่ออาหาร คลื่นไส้ แน่นท้องหรือแน่นชายโครงขวา ตัวเหลือง ตาเหลือง ปัสสาวะสีเข้ม คันตามตัว หรือไม่มีอาการเลยในระยะแรก โดยเฉพาะไขมันพอกตับ
ระดับที่ควรเฝ้าระวัง: ALT สูงเล็กน้อย เช่น น้อยกว่า 2 เท่าของค่าปกติสูงสุด และไม่มีอาการ อาจตรวจซ้ำหลังหลีกเลี่ยงแอลกอฮอล์ ยา/อาหารเสริมที่ไม่จำเป็น และปรับพฤติกรรม
ควรพบแพทย์: หาก ALT สูงต่อเนื่องเกิน 3–6 เดือน, สูงมากกว่า 2–3 เท่าของค่าปกติ, มีปัจจัยเสี่ยงตับอักเสบ, มีไขมันพอกตับ, หรือมี Bilirubin/ALP/GGT ผิดปกติร่วมด้วย
ควรรีบพบแพทย์: หาก ALT สูงมากหลายเท่าของค่าปกติ ร่วมกับตัวเหลืองตาเหลือง ปัสสาวะเข้ม อาเจียนมาก ปวดท้องมาก ซึม สับสน หรือเลือดออกง่าย
แนวทาง AASLD ระบุว่าระดับการสูงของ AST/ALT ช่วยกำหนดแนวทางประเมินเพิ่มเติม โดยการประเมินเบื้องต้นมักรวม CBC, AST/ALT, ALP, Bilirubin, PT/INR, hepatitis panel, iron studies และอัลตราซาวนด์ช่องท้องตามความเหมาะสม
ALT ต่ำกว่าปกติ มักไม่มีความหมายทางคลินิกสำคัญ หากไม่มีอาการและผลตรวจอื่นปกติ โดยทั่วไปไม่ต้องรักษาเฉพาะจากค่า ALT ต่ำ
3. Alkaline Phosphatase (ALP)
เป็นเอนไซม์ที่พบมากในตับ ท่อน้ำดี และกระดูก รวมถึงพบได้ในลำไส้และรกในหญิงตั้งครรภ์ ค่า ALP สูงจึงอาจเกิดจากโรคตับหรือท่อน้ำดี หรืออาจเกิดจากกระดูกก็ได้ การแปลผลมักดูร่วมกับ GGT หรือ 5’-nucleotidase หากสงสัยว่ามาจากตับหรือท่อน้ำดี
ALP สูงกว่าปกติ หมายถึงอาจมีความผิดปกติของท่อน้ำดี ตับ หรือกระดูก ต้องดูร่วมกับ AST, ALT, Bilirubin, GGT และอาการ
สาเหตุมีหลายสาเหตุ ที่พบบ่อย เช่น
- กลุ่มท่อน้ำดีอุดตันหรือคั่งน้ำดี เช่น นิ่วในท่อน้ำดี ท่อน้ำดีตีบ เนื้องอกกดท่อน้ำดี หรือมะเร็งบริเวณตับ/ตับอ่อน/ท่อน้ำดี
- กลุ่มโรคตับและท่อน้ำดีอักเสบ เช่น ตับอักเสบ ตับแข็ง primary biliary cholangitis หรือ primary sclerosing cholangitis
- กลุ่มยาและสารพิษ เช่น ยาบางชนิด สมุนไพร หรืออาหารเสริมที่ทำให้เกิดภาวะคั่งน้ำดี
- กลุ่มโรคกระดูก เช่น กระดูกหักระยะกำลังซ่อมแซม โรคกระดูกบางชนิด ภาวะวิตามินดีต่ำ หรือมะเร็งกระจายไปกระดูก
- กลุ่มภาวะปกติบางช่วงชีวิต เช่น เด็กและวัยรุ่นที่กำลังเจริญเติบโต หรือหญิงตั้งครรภ์ อาจมี ALP สูงกว่าผู้ใหญ่ทั่วไปได้
อาการส่วนใหญ่ หากมาจากตับหรือท่อน้ำดี เช่น ตัวเหลือง ตาเหลือง ปัสสาวะเข้ม อุจจาระสีซีด คันตามตัว ปวดชายโครงขวา ไข้ หนาวสั่น หรือเบื่ออาหาร หากมาจากกระดูกอาจมีปวดกระดูก กระดูกเปราะ หรือมีกระดูกหักง่าย
ระดับที่ควรเฝ้าระวัง: ALP สูงเล็กน้อยและไม่มีอาการ ควรตรวจซ้ำและดูร่วมกับ GGT, Bilirubin, AST/ALT และประวัติกระดูกหรือการตั้งครรภ์
ควรพบแพทย์: หาก ALP สูงต่อเนื่อง, สูงร่วมกับ GGT หรือ Bilirubin สูง, มีตัวเหลืองตาเหลือง คันมาก ปัสสาวะเข้ม อุจจาระซีด หรือปวดท้องชายโครงขวา
ควรรีบพบแพทย์: หาก ALP สูงร่วมกับตัวเหลือง ไข้ หนาวสั่น ปวดท้องมาก โดยเฉพาะสงสัยท่อน้ำดีอุดตันหรือติดเชื้อในท่อน้ำดี
ALP ต่ำกว่าปกติ พบได้น้อยกว่าค่าสูง และมักไม่มีความหมายมากหากผิดปกติเพียงเล็กน้อย
สาเหตุมีหลายสาเหตุ ที่พบบ่อย เช่น
- กลุ่มโภชนาการ เช่น ขาดสังกะสี ขาดแมกนีเซียม ขาดสารอาหาร
- กลุ่มฮอร์โมนและโรคเรื้อรัง เช่น ภาวะไทรอยด์ต่ำ หรือโรคเรื้อรังบางชนิด
- กลุ่มโรคกระดูกทางพันธุกรรมบางชนิด เช่น hypophosphatasia ซึ่งพบได้น้อย
- กลุ่มภาวะอื่น ๆ เช่น โลหิตจางบางชนิด หรือภาวะหลังเจ็บป่วยรุนแรง
อาการส่วนใหญ่มักไม่มีอาการ หากเกี่ยวกับกระดูกอาจมีปวดกระดูก กระดูกหักง่าย ฟันหลุดง่าย หรือกล้ามเนื้ออ่อนแรง ซึ่งพบไม่บ่อย
ควรพบแพทย์ หาก ALP ต่ำมากหรือต่ำต่อเนื่องร่วมกับปวดกระดูก กระดูกหักง่าย ฟันผิดปกติ ภาวะขาดสารอาหาร หรือผลตรวจอื่นผิดปกติ
การแปลผลร่วมกันของ AST, ALT และ ALP
- หาก AST/ALT สูงเด่นกว่า ALP มักเข้ากับรูปแบบเซลล์ตับอักเสบหรือบาดเจ็บ เช่น ไขมันพอกตับ ไวรัสตับอักเสบ แอลกอฮอล์ ยาหรือสมุนไพรที่มีผลต่อตับ
- หาก ALP สูงเด่นกว่า AST/ALT มักต้องพิจารณาภาวะคั่งน้ำดีหรือท่อน้ำดีอุดตัน เช่น นิ่วในท่อน้ำดี ท่อน้ำดีอักเสบ หรือโรคท่อน้ำดี โดยควรดู GGT และ Bilirubin ร่วมด้วย
- หาก AST สูงกว่า ALT ชัดเจน อาจพบในโรคตับจากแอลกอฮอล์ ตับแข็งบางราย หรือสาเหตุจากกล้ามเนื้อ จึงควรดูประวัติแอลกอฮอล์ อาการปวดกล้ามเนื้อ และอาจพิจารณา CK ตามความเหมาะสม
- หาก ALT สูงกว่า AST มักพบได้บ่อยในไขมันพอกตับ ไวรัสตับอักเสบ หรือการอักเสบของเซลล์ตับหลายชนิด
- หากมี Bilirubin สูงร่วมกับ AST/ALT หรือ ALP สูง โดยเฉพาะมีตัวเหลืองตาเหลือง ปัสสาวะเข้ม หรืออุจจาระซีด ควรพบแพทย์เพื่อประเมินสาเหตุเพิ่มเติม
คำแนะนำเบื้องต้นเมื่อเอนไซม์ตับผิดปกติ
หากค่า AST, ALT หรือ ALP สูงเล็กน้อยและไม่มีอาการ ควรหลีกเลี่ยงแอลกอฮอล์ งดสมุนไพร อาหารเสริม หรือยาที่ไม่จำเป็น หลีกเลี่ยงการซื้อยากินเอง โดยเฉพาะยาชุดและยาพาราเซตามอลเกินขนาด และควรตรวจซ้ำตามคำแนะนำของแพทย์
ควรควบคุมน้ำหนัก ลดอาหารหวาน น้ำอัดลม แป้งขัดสี ของทอด เนื้อสัตว์ติดมัน และอาหารแปรรูป ออกกำลังกายสม่ำเสมอ และควบคุมโรคที่สัมพันธ์กับไขมันพอกตับ เช่น เบาหวาน ไขมันในเลือดสูง ความดันโลหิตสูง และภาวะอ้วนลงพุง
ควรปรึกษาแพทย์หากค่าผิดปกติต่อเนื่องเกิน 3–6 เดือน สูงมากกว่าปกติหลายเท่า มีประวัติเสี่ยงไวรัสตับอักเสบ ดื่มแอลกอฮอล์มาก ใช้ยาหรือสมุนไพรหลายชนิด หรือมีอาการ เช่น ตัวเหลือง ตาเหลือง ปัสสาวะสีเข้ม อุจจาระสีซีด คันมาก ปวดชายโครงขวา ไข้ น้ำหนักลด หรืออ่อนเพลียมากผิดปกติ
ควรรีบพบแพทย์ฉุกเฉินหากมีตัวเหลืองตาเหลืองร่วมกับซึม สับสน เลือดออกง่าย อาเจียนมาก ปวดท้องรุนแรง ไข้หนาวสั่น หรือปัสสาวะน้อยลงมาก เพราะอาจเป็นภาวะตับอักเสบรุนแรง ท่อน้ำดีติดเชื้อ หรือภาวะตับวายเฉียบพลัน
